https://www.facebook.com/watch/?v=1852724712571052
Để giải đáp câu hỏi về bức tượng Petrus Ký, hiện giờ đang để trong Nhà Chú Hỏa, mời quý bạn coi lại tấm hình xưa, bức tượng Petrus Ký đặt trong công viên Thống Nhứt trước 1975 (hình bên phải), kề bên Nhà thờ Sài Gòn. Vì nó nằm ngay giữa trung tâm thành đô Sài Gòn, nên không người Sài Gòn trước 75 nào mà không biết nó. Tới năm 1975 thì nó bị gỡ xuống rồi.
Hình bên trái là hình ad mới chụp hôm rồi.
Tới sang năm 2027 là bức tượng này kỷ niệm đúng 100 năm. Số phận của bức tượng đồng này là một câu chuyện khá thú vị. Xin kể sơ lược bên dưới, nếu bạn quan tâm thì có thể đọc vì nó hơi dài dòng.
Sau khi Trương Vĩnh Ký qua đời hơn mười năm, báo Lục Tỉnh Tân Văn đã khởi xướng việc quyên góp tiền để đúc tượng ông. Cuộc vận động này trở thành một sự kiện lớn, thu hút đông đảo mọi giới từ nông thôn đến thành thị, nhờ sức lan tỏa mạnh mẽ qua báo chí thời bấy giờ.
Các tờ báo như Lục Tỉnh Tân Văn, Văn Minh, Trung Lập… đã đăng nhiều kỳ viết về cuộc đời Petrus Ký. Hội Dựng Hình Petrus Ký cũng được thành lập để gây quỹ, với hội trưởng là ông Nguyễn Văn Của.
Việc dựng tượng được chính quyền thuộc địa đồng ý, còn kinh phí thì hoàn toàn do quyên góp từ các thương nhân, mạnh thường quân, trong đó có cả ông Trương Văn Bền – chủ thương hiệu xà bông Cô Ba (savon Viet-Nam) nổi tiếng lúc bấy giờ.
Quá trình đúc tượng kéo dài khá lâu, ít nhất hơn một năm. Tượng được đúc bên Pháp. Như báo Lục Tỉnh Tân Văn số ra ngày 28 tháng 1 năm 1927 đã đưa tin rằng trụ đá đã dựng xong gần Nhà thờ Đức Bà, nhưng phần tượng thì vẫn còn chờ gửi từ Pháp sang.
Bài báo còn kể thêm chi tiết thú vị: “Vì thợ có ý muốn khoe nghề mình và khoe danh ông Petrus Ký cho người Paris biết mặt, nên xin phép Hội cho để hình ngài lại ba tháng trưng bày tại nhà mỹ nghệ Paris”. Sau ba tháng nữa, tượng mới được gửi sang Việt Nam. Tính cả thời gian tàu biển, đến tháng 9 tượng mới tới bến cảng, và việc dựng tượng sẽ hoàn tất trong năm 1927.
Đúng như báo Lục Tỉnh Tân Văn dự đoán, tháng 9 tượng đã về đến nơi. Sang tháng 10, công việc dựng tượng đang tiến hành, như báo Văn Minh số ra ngày 20 tháng 10 năm 1927 tường thuật: “một toán người đang lo xây một cái trụ đá rất xinh đẹp…”
Theo các bài báo thời ấy, ngày khánh thành ban đầu dự kiến là 19 tháng 12 năm 1927. Hội Dựng Hình còn đề xuất với Thống đốc Nam Kỳ cho học sinh các trường công nghỉ một ngày để tham dự lễ.
Mẩu tin ngắn trên báo Trung Lập ngày 28 tháng 10 năm 1927 cho biết tượng đã dựng xong. Còn báo Văn Minh số 94 ra ngày 9 tháng 12 năm 1927 thì xác nhận ngày khánh thành chính thức là 18 tháng 12 năm 1927, sớm hơn dự kiến một ngày.
Trong buổi họp tổng kết chi phí của Hội Dựng Hình Petrus Ký vào đêm 22 tháng 11 năm 1927, hội trưởng công bố đã trả 22.000 quan cho “thợ nắn hình” (tức nhà điêu khắc người Pháp Roux Comtant). Số tiền còn dư 1.500 quan, trong đó lấy 400 đồng đưa cho con trai ông Petrus Ký là Trương Vĩnh Tống (có mặt trong buổi họp) để trả trước cho nhà thầu Nguyễn Văn Nhiêu làm rào sắt xung quanh tượng. Phần còn lại 1.100 quan giữ làm quỹ.
Hội cũng công bố chương trình lễ khánh thành khá chi tiết: 9 giờ sáng tập trung tại mộ Petrus Ký bên đường Gallieni (nay là Trần Hưng Đạo) để tiếp đón Thống đốc Nam Kỳ. Đến 5 giờ chiều sẽ diễn ra lễ khánh thành tượng tại đại lộ Norodom (nay là Lê Duẩn) gần Nhà thờ Đức Bà, với đội quân lễ và quân nhạc tham dự.
Tại buổi lễ có người nhà của Trương Vĩnh Ký, cùng thân hào từ làng Cái Mơn (quê gốc của ông ở Bến Tre – nơi “nhao rún”, tức nơi chôn nhau cắt rốn) và thân hào ở Chợ Quán (nơi ông từng sinh sống) đều được mời tham dự. Bài báo cũng ghi rõ kế hoạch đọc bài phát biểu (discours) của hội trưởng, Đốc lý Sài Gòn, Thống đốc Nam Kỳ, cùng lời cảm tạ của họ Trương…
Khi hoàn thành, bức tượng toàn thân Petrus Trương Vĩnh Ký bằng đồng cao khoảng 1,70m, đúng chiều cao thật của ông, đứng trên bục cao, tay cầm sách, mặc áo dài, đội khăn đóng – hai thứ trang phục gắn liền suốt đời ông.
Cách mạng tháng Tám năm 1945, hầu hết các bức tượng thời Pháp thuộc đều bị giật đổ, nhưng tượng Petrus Ký lại may mắn còn nguyên. Năm 1980, giáo sư Trần Văn Trung từng đặt câu hỏi: “…Quần chúng biểu tình tuần hành và kéo đổ các tượng Tây như Bá Đa Lộc, Francis Garnier, Gambetta, Rigault de Genouilly… nhưng lại không đụng đến tượng Trương Vĩnh Ký ở ngay chỗ tụ họp mít tinh. Tại sao?”
Sau này, giáo sư Trần Văn Giàu – năm 1945 là Bí thư Xứ ủy Nam Kỳ, Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến – đã giải thích rõ: “Xứ ủy Nam bộ đã ra lệnh hạ tất cả tượng của người Pháp đổ xuống sông Sài Gòn, nhưng tượng cụ Trương Vĩnh Ký thì để lại”, dù tượng đứng ngay chỗ tập trung biểu tình.
Thông tin này được ghi trong lá thư tay giáo sư Trần Văn Giàu viết năm 2002 gửi giáo sư Hoàng Như Mai (hiệu trưởng trường trung học tư thục Trương Vĩnh Ký). Trong thư, ông kể chi tiết:
“Anh Mai,
‘Ăn cơm mới, nói chuyện cũ’ là tính quen của những ai làm nghề giảng lịch sử. Hôm nay xin anh cho tôi nhắc lại một chuyện hồi nửa thế kỷ về trước mà liên quan đến việc anh và các bạn Trường Trương Vĩnh Ký ở thành phố ta.
Hôm đó là ngày 24 tháng 8 năm 1945. Tại nhà số 6 đường Colombert, trời sẩm tối, chúng tôi có một hội nghị quan trọng để truyền lệnh giờ tổng khởi nghĩa, nhắc lại cách thức làm khởi nghĩa ở thành phố Sài Gòn. Cán bộ lãnh đạo đông đủ. Trong cuộc họp đó, tôi nhớ mình có căn dặn riêng anh Tư Carê (gọi là anh Tư Carê vì anh ấy cúp tóc kiểu carê) rằng: ‘Mai mốt các anh kéo đổ các tượng đồng thì các anh có thể gởi tượng Rigô đờ Giơnuiy (ở đầu đường Pôn Blăngsi), tượng Gămbêta (ở vườn Ông Thượng), tượng Cha Cả-Hoàng tử Cảnh (ở đầu đường Catinat) xuống sông Thị Nghè, nhờ bà Thủy giữ giùm, còn pho tượng này (tôi chỉ ra tượng Trương Vĩnh Ký ở ngay trước cửa 6 Colombert, trong vườn của dinh Toàn quyền) thì các anh hãy đưa vào gara Zancông Dênsinh’.
Tư Carê và mấy bạn trẻ hỏi liền: Sao không nhờ bà Thủy giữ mà gửi vào gara để làm gì?
Tôi đáp: ‘Để làm gì, sau sẽ biết, còn bây giờ thì các anh hãy tuân lệnh cái đã’.
Cuộc họp truyền lệnh ở 6 Colombert chấm dứt nhanh.
Cuộc khởi nghĩa cướp chính quyền bắt đầu.
Anh Mai à, sau Cách mạng tôi không có dịp nào để hỏi thêm cho biết số phận của các tượng đồng ở Sài Gòn thời Pháp thuộc. Tôi nhớ tượng của Trương Vĩnh Ký không lấy gì làm đẹp nhưng đủ vẻ trang nghiêm với bộ khăn đóng áo dài.
Nay anh và các bạn lập trường trung học mang tên Trương Vĩnh Ký, tôi rất bằng lòng!
23/3/2002
Trần Văn Giàu (đã ký)”
Nhờ mệnh lệnh của giáo sư Trần Văn Giàu mà tượng Petrus Ký được giữ lại nguyên vẹn năm 1945. Trong những tấm hình thập niên 1960 chụp khu vực Nhà thờ Đức Bà, chúng ta vẫn còn thấy rõ bức tượng đứng trang nghiêm ở đó.
Tuy nhiên đến năm 1975 thì tượng bị tháo dỡ, chuyển về Bảo tàng Mỹ Thuật Thành phố (Nhà chú Hỏa, 97 Phó Đức Chính). Hiện nay nó được dựng ở sân sau tòa nhà, đối diện với tượng Quách Đàm (tượng Quách Đàm vốn đặt ở chợ Bình Tây, sau 1975 cũng được đưa về đây).
Phần chân tượng cũ thì chỉ còn lại khúc giữa, bị mẻ một góc do di dời, hiện đang để ở sân Bảo tàng Mỹ Thuật.
chuyenxua.net biên soạn
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét